حسن حسين زاده شانه چى
22
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
در اغلب تأليفات بعدى مشاهده شود . از نمونههاى متأخرتر اين قبيل آثار ، مجموعهء بحار الانوار است كه بخش مفصلى از آن به تاريخ امام دوازدهم اختصاص يافته و اطلاعات متنوعى از منابع مختلف را گرد آورده است . در اينجا بايد به كتابهاى فرق و مذاهب نيز اشاره نمود ؛ مانند فرق الشيعهء نوبختى و المقالات و الفرق اشعرى كه مطالب قابل توجهى در خصوص تحولات مذهبى در اين عصر دارا مىباشند . علاوه بر منابع مذكور ، كليهء تأليفاتى كه در عصر موردنظر يا نزديك به آن در هر زمينهاى ( فقهى ، كلامى ، تاريخى و . . . ) فراهم آمدهاند مىتوانند اطلاعاتى هرچند مختصر ، دربارهء اوضاع شيعيان و غيبت صغرى ارائه نمايند . 2 . آثار غيرشيعى تأليفات غيرشيعى كه در طرح مورد بحث ، قابل استفاده هستند از تنوع موضوعى وسيعى برخوردارند . كتابهاى تواريخ عمومى همانند تاريخ طبرى و ذيلها و تكملههايش ، تجارب الامم مسكويهء رازى ، الكامل ابن اثير و آثار مشابه اينها ، اغلب اطلاعاتى دربارهء وضع سياسى اين عصر ، دربر دارند و تواريخ محلى و دودمانى مكمل اطلاعات آنها مىباشند . كتابهاى جغرافيايى نيز دستهاى ديگر از منابعاند كه اطلاعات قابل توجهى دربارهء اوضاع اجتماعى ارائه مىدهند . در اين زمينه بهويژه بايد از احسن التقاسيم مقدسى ياد كرد كه يك دايرة المعارف مردمشناسى به شمار مىآيد . منابع رجالى چون تاريخ بغداد و وفيات الاعيان و آثار مشابه ديگر به همراه كتب فهرست ، تكميلكنندهء مباحث مربوط به اوضاع فرهنگى مىباشند . دستهء ديگرى از منابع كه مىتوان در ميان انبوه اطلاعاتشان نكات قابل توجهى يافت ، جنگها و مجموعههاى ادبى هستند كه از آن جمله مىتوان ، نشوار المحاضره ابو الحسن تنوخى و نهاية الارب نويرى را نام برد .